ما خودمان اینکاره ایم!

کافه پیانو را در ایران نخوانده بودم . نه به این دلیل که نویسنده اش به فلانی رای داده بود

و دوستان،

" کافه " پشت " کافه " بود که به نشر چشمه پس می فرستادند . نه ! واقعا فرصت نشد آنجا

بخوانم اش . از بس کتاب بود که نمی دانستی کدام شان را اول باید بخوانی . اینجا که به لطف

پروانه ی عزیز و مهربان ، فقط چند جلدی کتاب در کتابخانه است که هر وقت مشق های آلمانی

اجازه بدهد،یکی شان را برمی دارم و می خوانم، توانستم بخوانم اش . نمی دانم به چاپ سی

ام هم رسیده است یا نه .

این که دست من است،چاپ یازدهم است. مدت هاست نقد را بوسیده ام و کنار

گذاشته ام . این هم نقد نیست،نظر است .

گمان می کنم صادقانه ترین جمله ی کتاب همانی ست که در اولین

صفحه ی آن نوشته شده " اعتراف می کنم که حالم دارد از بیشتر چیزها به

هم می خورد و قبل از همه از خودم ".

من این جمله را خوب حس می کنم به خصوص وقت هایی که دارم قصه ای می نویسم اما

خودم خوب می دانم به جای قصه نوشتن دارم چه می کنم . کاری که نویسنده ی این کتاب

هم کرده است:

" اما من که تُخمم نبود چه طوری دارد نگاهم می کند؛ ادامه دادم اگر دلش بخواهد، می تواند

یک صفحه داشته باشد به اسم باشگاه هواداران منچستر یونایتد و اصلا هم برایم اهمیت

ندارد که خودش فوتبال نگاه می کند یا نه . یک فَن ِ منچستر هست یا نه . فقط این برایم مهم

است که توی صفحه اش ؛ شروع کند به قصه تعریف کردن درباره ی منچستر و منچستری ها و

طوری خودش را برای خواننده هایم جابزند که انگار دل و دینش برای اریک کانتونا غش می رود "

ص 39

نویسنده ی کافه پیانو هم عینا همین کار را کرده است . طوری روایتی [ قصه ] ای را که در واقع

اصلا قصه نیست!نوشته است که خواننده هایش فکر کنند دل و دین اش برای قصه ! غش

می رود . ( بگذریم که نمی خواهم وارد اشکالات ویرایشی کتاب بشوم که کم هم نیست و

بگذریم که " دل و دین " را برای چیزی یا بر سر چیزی می دهند .تنها دل است که غش می رود .

" دل و دین " با هم غش نمی رود ) و ... و ... .

اسم های خاص کتاب که صفحه به صفحه بیشتر و بیشتر هم می شود و خب معلوم هم هست

که چرا و بُلد هم شده اند،خیلی توی ذوق می زند.

نویسنده ی کافه پیانو در حقیقت تمام اطلاعات و سرگرمی های یک مخاطب نیمه حرفه ای ِ

" هم – غم " را برایش زیبا نویسی و نشخوار کرده است . تمام چیزهای دم دستی و فوق العاده

پیش پا افتاده ای را که او ( مخاطب ) اغلب فرصت نمی کند با این دقت و جزء نگری،نگاه شان

کند، یادداشت کرده و تحویل اش داده است و در این میان،گاهی با تظاهری پنهان به ناآگاهی،

تمام محفوظات شکسته بسته اش را هم به رخ ِ خواننده کشیده است:

" ... هر کس پای بار را برای نشستن انتخاب می کند، بعد که می خواهد حساب کند؛ تازه آن

وقت می فهمد حرف زدن ِ با من قیمتی دارد که خیلی کمتر از قهوه ای که می خورد نیست.

این قاعده را گذاشته ام تا راحت باشم و هر وقت سفارشی چیزی ندارم مال خودم باشم و بتوانم

هرکاری عشقم می کشد بکنم . پییم را روشن کنم و چند صفحه ای تافلر یا هانتیگتون بخوانم

که هر کدام شان را صدبار خوانده ام ... "

ص 48

" ... نشستم و به او که داشت بی وقفه توضیح می داد؛ گفتم آن قدرها سرم می شود که

پرفورمانس یعنی چه و او ممکن است چه نقشه هایی توی سرش داشته باشد . " ص 50

" ... خیلی دلم می خواست مال خودم باشد . یعنی باهاش سیگاری بپیچم و پیش خودم فکر

کنم چخوف ام یا بولگاکف ام . که دل سگ را نوشته و من بیشتر از شصت بار خوانده ام

... " ص 187

دیگر کم کم حالم دارد به هم می خورد پس اکتفا می کنم به اینکه " ام " بعد از بولگاکف

زیادی است و دیگر این که یا بعد از شصت بار باید " آن را " وجود داشته باشد یا بعد از

" خوانده ام " ، " اش " ! که در غیر این دو صورت،جمله در هر ساختاری به لحاظ ویرایشی

غلط است!

انگار قرار بود به مشکلات ویرایشی کتاب اشاره ی بیشتری نکنم اما مثل این که ترک عادت

موجب مرض است!

به هرحال، مشکل من با کتاب خیلی خیلی فراتر از نکات مربوط به ویرایش است.

من دنبال قصه می گردم!

دنبال تعریف و تشریح جزئیات کافه نشینی آدم ها نیستم . نمی خواهم دفترچه ی خاطرات

بخوانم . می خواهم قصه بخوانم . نمی خواهم بدانم راوی ، چه فیلم هایی دیده یا چه

کتاب هایی خوانده است. نمی خواهم تحلیل راوی را از شخصیت ها بدانم . می خواهم

اگر تحلیلی هست، آنقدر نرم و بدون چیدمان باشد که برود زیر پوستم . نه اینکه به

سطحی ترین شکل ممکن به خوردم داده شود:

" چه قدر این ناجور بودن های ظاهری و این غیر مترقبه بودن ها قشنگ است.

این که یک اسپرسو خور حرفه ای مثل علی را ببینی که گوشه ی یک کافه ی پُر از

خرت و پرت های دنیای مدرن؛ یک جانماز ِ پُر نقش و نگار ِ دست دوزی شده ی بتّه جقه

پهن کرده زمین و دارد نماز ِ سر ِ وقتش را می خواند. "

ص 45

باید از راوی پرسید این چه جور دنیای مدرنی ! است که اسپرسو خوردن در آن اینهمه

با نماز خواندن منافات دارد! این چه جور دنیای مدرنی است که اسپرسو خوردن در آن

یک ارزش ِ مدرن ! تلقی می شود که در نتیجه در تقابل با نماز خواندن به مثابه ی

یک ارزش ( ؟ ) یا مفهوم ِ ( ؟ ) کلاسیک ( ؟ ) قرار می گیرد ؟! آیا این نوع تلقی و ایجاد

تقابل، خصیصه ی یک دنیای عقب مانده نیست ؟ آیا دنیای مدرن ِ راوی،صرفا مجاز و

توهمی از دنیای مدرن و مدرنیسمی که اساسا لمس نشده است،نیست ؟

عبارت " اسپرسو خور ِ حرفه ای " در تلاش برای تبیین کدام وجه از شخصیت علی است؟

و عبارت هایی از این دست ، چرا در کافه پیانو اینهمه مورد تاکید و توجه دادن قرار می گیرد.

بگذریم ... گفتنی ها بسیار است . من هم حقیقتا قصد نقد ( از نوع متدوال آن را )

ندارم .

در پایان،بر این باورم که به زور نمی شود چند شخصیت ساخت و چپاندشان

بین مشتی محفوظات ِ ذهنی. اول باید بتوانیم قصه تعریف کنیم . مهم قصه است!

قصه که باشد، نقش و نگارش را هم با خود می آورد. احساس می کنم در کافه پیانو

نقش و نگار دنبال قصه می دود اما به آن نمی رسد.

این کار فقط برای مخاطب ِ ناآگاه به " کلک های نوشتاری " جاذبه دارد. من از کافه پیانو

لذت نبردم چون ما خودمان اینکاره ایم!

پی نوشت :

با فرهاد جعفری ( نویسنده ی کتاب ) خصومتی ندارم و از نزدیک نمی شناسم اش.

پس آرزو می کنم اگر نوشتن را ادامه داد، آثار درخوری از او بخوانم .

فرانکفورت

7 نوامبر 2009

 

 

 

نقد فیض شریفی بر " این روزهایم گلوست " : 

 

http://www.piadero.ir/EdameMatlab/up2/F.sharifi02.htm

 

 

 

                                                   

 

 

بنیاد ِ مبارک ِ این " هفت "

 

درنگی بر مجموعه شعر " هفت " سروده ی مریم آذرمانی

ناشر : مجنون ، ۱۳۸۷

 

http://www.kanoonweb.com

 

 

پی نوشت :

 

 جن و پری  

ویژه نامه ی سیمین بهبهانی منتشر شد :

www.jenopari.com

 

 

 

 

 

 

 

آوایِ زخمی گلو

این روزهایم گلوست 

پگاه احمدی ، نشر ثالث ، ۱۳۸۴

  

 

 

ماده اساسی برای ورود به جهان کتاب ( متن ) :  پگاه احمدی « این روزهایم گلوست » . گرا نیگا ه هایی است که حافظه ما را بر می آشوبد تا خود را برای رویا رویی با پگاه احمدی به عنوان مولف و جمله عنوانی کتاب , به عنوان ادامه متنی { اتصال } آماده کنیم .

اما پگاه احمدی در حافظه من خواننده ای که با نو شته هایش در گیر بوده ام نوعی توقع ایجاد می کند و من با این افق توقع در مورد پگاه احمدی و بر اساس زیبا شنا سی مسافت – یعنی هم پیوندی ( تشابه ) و تفاوت با متون پیش از خود – از شعر به مثابه یک خواننده به متن نگاه می کنم .

تشابه و تفاوت مقوله ای پارودیک است که امکا نات شاعر را برای ورود در شعری همزمان متاثر از گذشته و در عین حال متفاوت با آن آماده می کند . گلو گاه و گرا نیگاهی که محل تو لید صداها و آواهاست . گلو گاه سیب آدم , مسیری که بر همه متن تسری می یابد تا رودی از دیده ها ی مولف را بسازد و روایتی را از این قوم بگوید . پس او ابتدا به ساکن به زبان و بعد به نمط روایتی و سپس به حاصل کار ادبی و جنس آن وابسته است. آیا با این مولفه ها می توان به سراغ چنین متنی رفت ؟ آیا با این مولفه های می توان به نا ممکن های متن و سپیدی های آن اندیشید و مسافت های زیبا شنا سانه  را کشف کرد  ؟

آیا هر تغییری در افق توقع خواننده علی رغم ثبات متن به تا ویلی پیرامون تغییرات مدلول منجر نمی شود ؟ آیا احمدی سعی در شکستن این سطح توقع ها ندارد ؟   به هر روی نگاه شاعر ما را به مفهوم تشابه و تفاوت بیشتر نزدیک می کند . احمدی جسارت پشت سر نگاه کردن را دارد , اورفه ای که پشت سرش را زیر کانه نگاه می کند , بی آنکه سنگ شود و بمیرد .. و جادوی او در همین نکته است , قلب جادو بر علیه جاد و گری ...

این روزهایم گلوست , سومین کتاب شعر پگاه احمدی بعد از کتا بهای « روی سل پایانی » ( ۱۳۷۸ ) و

« کادنس » ( ۱۳۸۰ ) است . شاعری که او را مستقیما می توان مولود دهه هفتاد دانست    .  دهه هفتادی که حضور او را در کنار شاعرانی مانند پرو شات کلامی , گراناز موسوی ,  رویا تفتی  و  … به عنوان یک نسل مشخص تشخص می بخشد  .

 این روزهایم گلوست هم با کتاب های گذشته نو یسنده فاصله دارد , هم با شعر دهه هفتاد یا به قولی  « شعر متفاوت » , و پگاه احمدی با بر گذشتن از پارادایم های  تجربی صرف دهه هفتاد و با زبانیت آن , که به نوعی با شعر ناب فاصله داشت , فاصله گذاری کرده است . اما این کنکاش او نه به سمت و سو های آینده که نوعی نگاهی دیگر به شعرهای دهه پنجاه و شصت را به ذهن متبادر می کند : م. موید و فیروزه میزانی . که این نگاه مولود گسست و تکا مل نا هنگامی است که شاید پروسه زبانیت به شعر دهه هفتاد تحمیل کرده است . که امروزه شاعران  نوعی تمایل به  فراروی از آن را  نشان می دهند .

احمدی در این کتاب هما نقدر به متفاوت و منحصر بودن خود نگاه دارد , که به تشابه نگاه می کند . و سطرهای شعر او هما نقدر در حوزه همنشیی اتفاق می افتد که در حوزه جانشینی میل به رویکرد دارند . و یا می توانیم بگوئیم او به مطابقت صرف با گذشته و با ادبیات مسلط و معطوف به قدرت هما نقدر تعارض دارد ,  که  با آن نوع تجربه گرایی که حتی می خواهد زبان گذشته را محو کند . او در جا یگاهی متفاوت ایستاده است  و تفاوت در کار او نه معیار اصلی بلکه آن روی سکه تشابه است . و این نشان از رویکرد دوباره به سوی شعر گذشته و امکا نات آن دارد , ذخیره فرهنگی ای که می رفت , تا نسل جدید را با شعر گذشته ما بیگانه گرداند .

فقط در چنین شرایطی است که یک شاعر می تواند زبان , این بنیان اساسی شعر را به صورت زبان بنیاد ین و ادامه منطقی ادبیات پشت سر خود نماید . و به سوی نحو و بلاغتی خلاق حرکت کند و با آن بخش « متفاوت » و یا آن بخش زبا نیتی که به نوعی باعث تقلیل شعر از ارزش های فرهنگی و موضوعی شده , فاصله بگیرد . با این خصو صیات می توان گفت که احمدی در عین اتصال با فرهنگ پشت سر خود به نحوی با تقابلی نسبت به شعر زبانی دهه هفتاد و به سوی کوششی جهت اجرای شعری جدید گام زده است .

او می داند که فرهنگ شعری گسترده ای از حافظ و مولوی و متون عرفانی و شفاهی .. پشت سرش ایستا ده اند . پس دغدغه های خود را به سوی  این گذشته می کشاند تا امروزش و شاعرانگیش را حفظ نماید . و نشان دهد که او « ملایی به مکتب نرفته » نیست . او می خواهد از مکتب زنانه خود تحشیه ای بر این دیوار خانگی بنویسد , خانه ای که دارد روایتش را می گوید – روایتی که گفته شده است – اما او به عنوان زن می خواهد تعبیرهای تازه ای از آن بدهد .. نه ازز بان مسلط مذکرانه که از زبان خودش .. چون می داند که « کتابت می کند مادر تَرم » , و با این کتابت از فرهنگ شفاهی و نا نو شته زنان هزاره فراروی می کند و پس از قرن ها تحشیه خود را بر دیوارها می نویسد و علنی می کند . و این همان گرا نیگاه – بن بست و گلو گاهی است که بحران تعبیری زبان را هنگامی که از صوت به نقشی بر دیوار متحول می شود می نما یاند , و در چنین حالتی است , که تجسد کلامی به قول عرفا اتفاق می افتد ,  و تن کلمات را چون زخمی به دوش می کشد تا شعر عرفان کردن باشد .. و این جاست که زبان دست به انتحار می زند .

« من هر چه درد می کنم از فارسی است » و « بچه ام , شعرم / میان دندانه های چاقو مانده است ! »

و شاعر می خواهد از میانه دندانه های چاقو « تاریخ نگاری » کند . و می خواهد خاطرات تن را بنو یسد . و این نوشتن , تراژدی انسا نهایی است که زبان کتا بت را به تن کرده اند . او می داند که  تذکره های امروزی  ,  دیگر نمی توانند  به این سنگ شدگی و به این « تنها مثل چوب » بودن همخوانی داشته باشد . پس حس هایش را بیرون می ریزد از قالب جسمیتی که سر کوب شده است .

او می داند که  مولف امروز همان مولف کلاسیک نیست که بتواند بیرون از متن بایستد و روایت کند , متن همان کلمات – زخم و همان صدای گلویی است , با همه چفت و بندها و تکو ینات نو شتاری آن . امتزاجی از حس و عاطفه و فریاد که متن را مبدل به متنی انتحاری می کند , متنی که بر علیه خودش و ذاتش عصیان می کند , تا به سوی تحولات امروزی گام زند . آیا پگاه احمدی با این تحولات به سوی نوعی تغییر جنسیتی در شخصیت شعر فارسی گام برداشته است ؟

حداقل این است که او می خواهد از میانه این بحران بیرون بزند , و تقدیر خود را از این بن بست برهاند , برای عبور از این بن بست تنها  فعل ایجابی فقط انتحار است .

« ما در جمله های بسته روایت شدیم » . این بستگی شعر زنان در آفاق شعر فارسی همان گلو گاهی است که متن باید از آن عبور کند  . باید عبور کند تا این بستگی را به سوی افصاح بکشاند , اما نا توانی اش او را به سوی فضیحت می برد , به سوی دیواری که باید از آن دری بر روی تاریخ بگشاید و قبحی را که زیبایی را محاصر کرده , نشان دهد . و توهم و وهن آلودگی را با آن متلاشی کند . اما متنی که میان دندانه های چاقو مانده است چه می تواند بکند ؟ «  هو شمندی آنان در پیمودن بی راهه ها یی است که خود در افکنده اند » - سطری از ریلکه – ساعات – ترجمه عبداللهی .

« این روزهایم گلوست » - عبارت عنوانی دفتر شعر او , جمله شعری ای که آن را در ُصلب شعرش می توان یافت , به عنوان نشانه و بیان زبانزدی متن او  . و وحی به دلالت کلی اثر او  , همچنا نکه به مثابه نشانه ای برای نگاه شاعر به متنش است . تا به عنوان جمله ای ار گا نیک از پیکر شعرش و از آنا تو می زنا نه اش , سیب و رنج تاریخی خود را به نمایش گذارد . گلویی مجروح با صداهای متکثر خفه شده .  که با هر جا به جایی این سیب – گلوی رنج , گزاره تازه ای به جهان پرتا ب شود .

تا ما با هر شعر و صوتش به نحوی وجوه تحولات زبان را از صوت منطوق به حروف متجسد در یابیم . تا از جسد به تجسد برسیم . تا دیگر زن تنها تن نباشد . زن باشد در{ تجسد }  زن . 

« پس آن همه شتاب انگار بیهوده بود / و آن همه دوشاب / وقتی که مثل گَون تلخ می شدم می ریخت … / تلخم تلخ زهر / و دایه دایه وقت جنگ من است !»

در این نمایه تحول کلمات از گفت و صوت و گفتا ر به کتابت و در این میدان جنگ , شاعر در کنار نمایه دیگری از تحول درنگ می کند و چونان سوژه ای آن را اعلان حضور می دهد تا بتواند از سویه های دیگر آن را به غیاب و انتحار و مرگ متصل نماید . و این انتحار و اعلان جمع می شوند تا نظرگاهی تازه را بر علیه زبان بسازند ..

« ما های های .. شاعرانه تر از کربلا .. ما های های .. کتابت می کند مادر تَرم ادبیات و دامنش از اشک , خیس دروغ .. و بچه های من / در بن بست کوچه ها .. / آه , بچه های من , در میدان کربلا » .

اما معضل شعر زنان , نظام ذهنی مذکر ( مسلط ) ی است که گفتیم نسق بسته ای دارد و نمی خواهد چیزی را بیرون از ذات خود بپذیرد . پس همه چیز را بر مبنای ضخا متش و بزرگیش می سنجد . توجه و اهمیت نسبت به بزرگی و عظمت است . و کوچک و جدید و حاشیه ای جا یگاهی در این نسق ندارد . پس دروازه های احتجاج زبانی در احتکار جنس مذکر است و وابسته به آنهایی که مو صوف به بلاغت و فصاحت هستند و آنها حجتند !

و برا ی ایستادگی در برابر این نظام مرد سالار , مولف ما علاقه ای به فصاحت و بلاغت نشان نمی دهد . در شعر او واژگان بر علیه هم می شورند , تا مانع کشف و افصاح شوند و در خفای خود بمانند . در این نبرد زبان وارد گردابی می شود .. به سوی درون تا از ذات خود پرده بردارد و کلماتی که خود فاعل و مفعول و آمر و مامورند , ما موریت دارند , تا انگیزه های ذاتی زبان را برای غیاب متحقق کنند . و درها بسته اند و کلمات و مخاطب غایب اند . یا بگوئیم که کلمات از درون زهدان غیاب باید متولد شوند , و در زهدان غیاب است که شاعر با آنها ملاقات می کند . غیاب راز زبان و مطلب کلمات اوست . یا بگوئیم او نا چار است بر علیه روابط نحوی و نحو زبان مسلط که بلاغت مردانه آن را نما یندگی می کند , به معارضه بر خیزد . تا تاریخ را از زبان خود بنو یسد با روایت یک زن و در حقیقت به سوی نوعی تغییر جنسیتی – شخصیتی  شعر فارسی حرکت کند .

شاعر در رویکرد فرهنگی زنا نه خود به نشانه ها نگاه می کند , و برخوردش با نشانه ها نشان می دهد , که شعر او از نظر  کمٌی حاوی باز نمایی حد اکثری نشانه های مو نثانه است , نشا نه هایی که به معنای مدرن از شعر فروغ شروع شده است . نشا نه هایی که نه در معنا که در ریخت نگاری و شکل شعر هم حضور داشته اند . و اگر فروغ با حذف وزن شعری به نظر می رسد که اجزاء طولی و عمودی شعر را { بنا به تعریف ارسطویی } به نفع فضای افقی و فضای حا شیه ای می شکند . و  شعر امروز را به نحوی با گسست از نمایه شعر عمودی همسو می کند  . احمدی این نا همگرایی , نمایه فرهنگی مذکرانه را که در خاطره فرهنگی ما قبل فروغ و در فرهنگ مذکر حضور داشته , و نماد قدرت عمودی و بلاغت مردانه است , می شکند – او هم اصرار دارد از  نوعی به نشانه های عمودی شالوده شکنی نماید .

در این شالوده شکنی نشانه شنا سانه  ,  به نحوی در دنباله شالوده شکنی های ریخت نگارانه فروغ حرکت می کند  و حتی جسارت می کند و شعر گذشته را با « مادرم فردوسی » خطاب می کند , در شهری که لبر یز از نشانه های مذکر است  و در شاعری که کا ملا مردانه می نویسد !

شاعر در شهری که از نشا نه های عمودی و مردانه لبریز است , و در کنار فضا های سنتی مذکرانه , چه می تواند بکند ؟ آیا باید مانند پروین در زیر چتر الگو های ذکوریت مطلق قرار بگیرد و مرد شود و مردانه بنو یسد , بدون آن که به نظم فرهنگ مردانه دست بزند , یا بر علیه آن  تمرد کند ؟ می کند !

نه او راه دیگری را بر می گزیند راه فروغ را . « و من زنم / ظنین به سرگذشت خودم / ایران دلگیری کنار بقعه شاه عبدا لعظیم ! »  

دلگیری و بحرانی که می تواند توجه نقد امروز را به سو یه های زنا نه تری سوق دهد , و این پرسش که آیا ما هنوز در مقابل نشانه های فرهنگی عمودی مذکرانه قدرتمندی هستیم , که جا یگاه شعر را بحران زده و محدود کرده است ؟ یا در مقابل دختر دلگیری ایستاده ایم که جا یگاهی در درون این نظم شعری مذکرانه ما نداشته است . « چه باید کرد؟ »  دغدغه زنانه و اصلی اوست . که می خواهد آن را از سر گذشت زنان و تاریخ بیرون آورد , همان دغدغه ای که فروغ به خاطر مرگ زود رس نتوانست به طور کا مل رقم بزند ,  آیا پگاه نشا نه های این بلوغ را نشان نمی دهد  ؟

« بر هره ای نشستم و آفتاب به افا عیلم بلند شد / بر مناره ی تهران خم شدم و روی سیب باز این دنیا گر یستم / دیدم چطور از بقعه , خشت های پیامبر را می برند / در داربست مولانا کافی شدم / و پشت این درها / پشت کردم و دست خطم را به دبستان دیگری بردم / از این ها که شاعران سر زمین من اند : / باجی ها , روسپی ها و ابو جهل ... » ص ۸ .